Rakskrid


Kanaouennoù ar bobl : an dastumadennoù kentañ.

Pa voe embannet e 1839, e stumm ul levr hepken, un oberenn gouestlet da varzhoniezh pobl Breizh, ar "Barzaz-Breiz", ne ouie ket moarvat an aotroù Kervarker yaouank nag a dabut a zegasfe an embannadur-se. Goude souezh an dizoleiñ e teuas amzer ar breutadegoù entanet. Gant an amzer e seblant an traoù-se bezañ aet war sioulaat hag e c'heller gwelet bremañ pegen talvoudus eo bet labour an oberour-se.

Adalek kreiz an XVIIIvet kantved, diwar skouer Breizh-Veur, ha broudet gant tud anveet evel Macpherson pe Walter Scott, pe diwar skouer FinIand, gant Elias Lönnrot ez aio war greskiñ un tamm e pep lec'h en Europa an dedenn evit barzhoniezh ha kontadennoù ar bobl. Dont a reas ar prederour alaman Herder, da gompren e oa aze ur skod sevenadurel nevez. Mont a reas betek embann e kav ar gwir varzhoniezh hec'h orin e mesk ar bobl. Sellet a reas dioute evel ouzh " dielloù ar bobl ". Kaset war-raok, gant al lusk deuet eus hollvedadelezh an XVIIIvet kantved, anvet e galleg " le siècle des lumières ", teoriennoù ar rousseauat Herder ha skrivagnerien ar Sturm und Drang a adlak ar Volkslied war wel, hag a ro splannder dezhe. Jean-Jacques Rousseau e-unan a gano meuleudi " d'ar gwerzioù kozh-se " evit o c'hened hag o blaz c'hwek.

Ma oa ken dedennet-se an dud desket gant ar c'hanaouennoù hag ar c'hontadennoù-se eo peogwir e welent enno an tu da reiñ da anavezout ar boazioù kozh, ar mojennoù ha danvez o istorioù. Abred tre e vo implijet ar ger " poblek " evit ar c'hanaouennoù-se. Ret eo kompren an diforc'h a oa etre an dud desket-se hag ar re a oare ar c'hanaouennoù. Koulskoude e teuint da gompren ne oa ket da rannañ, ar pezh a gane an dudjentiled hag ar vourc'hizien eus un tu hag ar rummadoù all eus un tu all : merc'hed, bugale, peizanted, kenwerzhourien, klaskerien-vara, marc'hadourien...

E bro Frañs, didan an anv " celtomanie " e vo kavet ur bodad tud. Daoust d'e venozioù, ha d'e vartezeadennoù e vo kavet ennañ egin adginivelezh vreizhat an XlXvet kantved : e-kichen an enklaskoù sistematek war ar yezhoù keltiek e tiwan neuze un dedenn tostoc'h ouzh ar wirionez evit Breizh.

Evit gwir, diwar impalaeriezh Napoleon oa savet mojenn un impalaeriezh keltiek an amzerioù kentañ. E-mesk ar re a gasas an emsav-se war-raok, en em vodas gouzieien ha lenneien zo evit ar wech kentañ e framm an Académie celtique d'an 30 a viz Meurzh 1805. Cambry hag a oa ezel eus ar bodad labour-se, a oa bet karget gant ar velestradurezh da renabliñ pinvidigezhioù departamant Penn ar Bed. War an digarez-se en em didenno evit ar c'hanaouennoù kozh hag evit gizioù an dud.

Gant an aotroù de La Rue e oa bet embannet ul levr : " Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne armoricaine ". Diwar neuze e yelo un nebeud tudchentil da glask " gwir kanaouennoù ". Evite e oe bet savet ar c'hanaouennoù-se diwar darvoudoù bet gwechall, ha deut betek bremañ a red da red. En o zouesk e kavomp tud evel Aymar de Blois, an itron de Saint Prix, Jean Marie an Houerou pe Emile Souvestre. Klask a reont, adalek ar bloavezh 1830, reiñ da anavezout d'ar muiañ posupl a dud, danvez ar barzhonegoù-se. Souezhus awalc'h eo gwelet e teuio livourien da Vreizh d'ar mare-se ivez.

Kervarker : diskuilhadenn hon binvigigezh.

D'ar mare-se, d'ar 7 a viz Gouere 1815 e oa ganet Théodore-Claude-Henry-Hersart de La Villemarqué. Mab e oa da (b)Pierre-Michel-François-Marie-Toussaint-Hersart de La Villemarqué e dad, ha Marie-Ursule-Claude-Henriette Feydeau, e vamm. Desavet e vo etre Kemperle, lec'h ma oe ganet, ha maner ar Plessix war barrez Nizon. Mont a raio adalek an oad a dek vloaz da ober e studi ha da skolaj ar jezuisted e Santez-Anna-Wened da gentañ, da gloerdi Gwenrann goude, evit dont da dremen e vachelouriezh da Roazon ha mont da Bariz da " l'école des Chartes " er bloavezh 1833.

Diouzhtu ma tegouezh e Paris e ra anaoudegezh gant Bretoned yaouank evel ar breudeur Courcy, Aurelien de Courson, Auguste Brizeux, markiz Ploeuc pe Emile Souvestre. D'ar c'houlz-se e teu ar c'hoant dezhañ d'ober war-dro al lennegezh, dreist holl barzhonegoù Breizh ha re Bro-Gembre.

Ober a raio ur veaj e Breizh-Veur hag e Bro-Gembre er bloavezh 1838, gant ur strollad Bretoned. Karget e oe bet gant minister an deskadurezh evit " mont da studial yezh ha lennegezh Bro-Gembre hag o darempredoù gant ar brezhoneg hag e lennegezh. Ivez evit studial dornskridoù Bro-Gembre a oe e levraoueg ar jezuisted e Oxford ". E eisteddfod Abergavenny e vo digemeret ar Vretoned evel gwir vreudeur. An doare ma vo kaset an traoù, ar prizioù a vo roet evit an embannadurioù, ar plas a vo reit d'ar muzik hag d'ar varzhoniezh a blijo kalz dezhañ.

E bloavezh 1839, c'hwec'h vloaz goude bezañ erruet e Pariz, e vo embannet ar Barzaz-Breiz evit ar wech kentañ, e stumm daou levr e ti Delloye e Pariz. El levr embannet gant e vab e 1908 " La Villemarqué, sa vie & ses oeuvres ", e vez meneget un embannadur all, e doare ul levr hepken, hep anv eus an oberour, eus kanaouennoù Breizh. Zoken, e oent bet embannet dindan anv Barzh Nizon, ha moulet daou c'hant skouerenn dioute. Plijus eo kavet e levr e vab, ul listenn deus ar c'hanaouennoù bet dastumet gant mamm an aotroù Kervarker.

Diouzhtu ma vo embannet ar Barzaz-Breiz e vo digemeret mat. Pennadoù meuleudi e vo embannet kenkoulz e kazetennoù Bro C'hall ha broioù estren. Troet vo al levr e meur a yezh adalek neuze. E 18451 , a vo ret da Gervarker astenn an eil embannadur eus teir ganaouenn a dregont. Diwar e embann diwezhañ, e 1867, e savo bec'h. Lod a lavar eo faos danvez al levr, lod all a lavar na ouia ket Kervarker Brezhoneg.

Er bloavezh 1964, pa vo kavet lod eus ar skridoù, hag al labour kaset da vat gant Donatien Laurent, e adkavo Kervarker un tamm eus ar gred n'oa kollet. Diskouez a reont e oa Kervarker gouest da skrivo ar c'hanaouennoù-se diwar glevet e ne vern pesort korn eus Breizh. Diskouez a reont ivez e oa bet dastumet gantañ e-unan, ar pezh a raio danvez ar Barzaz-Breiz. Evitañ, evel kalz a dud d'ar c'houlz-se e oe dibosupl embann ar c'hanaouennoù-se evel ma oent. Klask a raio o gwellaat, mont a raio betek o c'hempenn, ha betek skrivo traoù nevez.

Deus an tu all e weler penaos e oa chalet gant dazont ar brezhoneg. Klask a raio unvaniñ ar yezh, ha pinvidikaat e vrezhoneg, hervez enklaskoù ha labourioù ar mare-se. Pa vez sellet a dost eus an eil embannadur d'egile, e vez gwelet levezon, menozioù an amzer-se. War digarez pinvidikaat, e vez diskaret traoù koshoc'h, pe adgwelet framm ar yezh. En destenn gentañ e vez gwelet eo tostoc'h ar brezhoneg deus ar pezh a vize kanet. En e rakskridoù e komz eus pezh e vize mat evit amzer da zont ar brezhoneg. Komz a ra deus ul lizher bet kaset dezhañ gant an aotroù Gonideg, un tamm a-raok mont da Vro-Gembre er bloavezh 1838. " Un deiz a vo gallet implij gwir gerioù brezhoneg, evit Bretoned, ha tamm ha tamm, evel e bro Gembre e vo kaset maez deus ar yezh, ar pezh a zo bet kemeret diwar ur yezh estren. Gwelet a ran se war hir dermen, me ma unan na welin ket an dra se, met c'hwi kazi sur e welo ". Marv oa an aotroù Gonideg benn 'oa deut Kervarker war e giz deus Bro-Gembre.

Gant embannadur 1867 hag an tabut savet diwar-benn gwirionez danvez ar c'hanaouennoù, en em lako kalz a dud da zastum kanaouennoù ar bobl, hag evit pell. En o zouesk François-Marie Luzel, Anatole ar Braz, Bourgault-Ducoudray, François Cadic, Loeiz Herrieu, evit Breizh-Izel, Adolphe Orain, Paul Sebillot, evit Breizh-Uhel, ha tostoc'h deuzomp, Claudine Mazéas, Donatien Laurent, kevredigezhioù evel Dastum pe la Bouèze, ha kalz a re all.

Ur c'hantved-hanter goude embannadur kentañ ar Barzaz-Breiz, peseurt darempred a chom evit ar ganerien hag en enklaskerien a vremañ ?

[Haut de la Page]